Վերջին շաբաթներին լարվածությունն աճում է ինչպես Հայաստանի Հանրապետության տարածքի շուրջ, այնպես էլ՝ երկրի ներսում։ Իշխանության և Ազգային Եկեղեցու միջև բացահայտ պատերազմը, երկխոսություն սկսելու կամքի բացակայությունը, որն անհրաժեշտ է լուծելու Եկեղեցու և Պետության միջև մռայլ ու չսահմանված հարաբերությունների ճգնաժամը, ինչպես նաև Իրանի (ու դրանով իսկ նաև Հայաստանի) համար անբարենպաստ անվտանգային միջավայրը, որը վարչապետին մղում է ցանկացած գնով և հնարավորինս շուտ խաղաղության համաձայնագիր կնքելու թուրք-ադրբեջանական տանդեմի հետ… ահա այն մտահոգիչ ազդակները, որոնք վկայում են պատմության արագացվող ընթացքի մասին՝ որպես ինքնաոչնչացման մի գործընթաց։
Մինչ Հայաստանում նշվում է Սահմանադրության տարեդարձը, ինքնիշխան պետություն կառուցելու իդեալը կարծես կորչում է հակասությունների մշուշում։ Մի կողմից՝ հունիսի 19-ին վարչապետը ցույց տվեց, թե ցանկանում է վերականգնել էներգետիկ ինքնիշխանությունը՝ որոշելով ազգայինացնել մինչ այդ հայ-ռուս օլիգարխ Սամվել Կարապետյանին պատկանող էլեկտրական ցանցերը։ Մյուս կողմից՝ հունիսի 20-ին Ստամբուլում, Նիկոլ Փաշինյանի այցի շրջանակում, տեղի ունեցավ գաղտնի հանդիպում՝ Հայաստանի տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքների նախարար Դավիթ Խուդատյանի և նրա թուրք գործընկեր, Էներգետիկայի և բնական պաշարների նախարար Ալփարսլան Բայրաքթարի միջև։ Թափանցիկության բացակայությունը մտահոգիչ է և դուռ է բացում ամենատարբեր շահարկումների՝ կապված այն հարցի հետ, թե թուրքական ընկերությունները ինչ դեր կարող են ունենալ Հայաստանի հիմնական տնտեսական ոլորտներում սահմանների բացումից հետո։
Ռուսներին փոխարինել թուրքերո՞վ։
Ընդդիմադիրները վտանգը մատնանշում են որպես կարմիր դրոշ։ Իշխանամետները գոհունակությամբ խոսում են ռուսական իմպերիալիզմից ազատվելու մասին՝ չմտածելով այն պատրանքային բարեկեցությունից անդին։ Իսկ մինչ այդ երկիրը գնալով խորանում է անդունդի մեջ։
Տնտեսական ինքնիշխանության բարդ հարցը հիշեցնում է, որ ըստ «Արմստատ»-ի՝ 2025 թ․ հունվարից մայիս ընկած ժամանակահատվածում Հայաստանի արտաքին առևտուրը նվազել է 49%-ով՝ համեմատած նախորդ տարվա նույն շրջանի հետ։ Արտահանումները նվազել են 57,4%-ով, ներմուծումները՝ 42%-ով։ Այս վիճակը բացատրվում է նրանով, որ պատժամիջոցների տակ մնացած Ռուսաստանը իր առևտրային ուղիները փոխել է՝ ուղղվելով Ասիա։ Արդյոք արժե Եվրոպայից ապրանքներ ներկրել Հայաստանի միջոցով, եթե դրանք իրականում արտադրվում են Չինաստանում՞։ Ի՞նչ իմաստ ունի Հայաստանով ադամանդ ներկրել, եթե Ռուսաստանն ունի սեփական մշակման գործարաններ։ Եվ ինչո՞ւ խոսել դիվերսիֆիկացիայից, եթե Հայաստանի արտահանման 47%-ը դեռ գնում է Ռուսաստան (որից 65%-ը գյուղատնտեսական արտադրանք է)։ Այս թվերը անհամեմատելի են ԵՄ-ի հետ առևտրի ծավալների հետ (միայն 7,5%), որտեղ չափանիշներն անհամեմատ խիստ են։ Վերջապես, հիշենք, որ Հայաստանի արտահանման 65%-ը կազմում է Ռուսաստանի ներմուծման ընդամենը 3%-ը, այսինքն՝ Ռուսաստանը կարող է հեշտությամբ գտնել այլ մատակարարների, մինչդեռ Հայաստանը՝ դեռ ոչ։
Միևնույն ժամանակ, երբ Բաքու-Մոսկվա հարաբերությունները սրվում են, ռուսական բանակը շարունակում է ընդլայնել իր ռազմական ներկայությունը Հայաստանում՝ ավելացնելով անձնակազմը Գյումրիի ռազմաբազայում՝ ըստ ուկրաինական պաշտոնական աղբյուրի։
Պետական հեղաշրջում, թե՞ բռնաճնշումների սրացում։
2020 թ․ վերջից, և հատկապես 2022 թ․ սեպտեմբերյան ադրբեջանական ագրեսիայից հետո, Հայաստանը «լիբանանանում» է, այսինքն՝ դարձել է պրոռուսական և պրոարևմտյան ուժերի պայքարի հարթակ։ Չնայած պետական հեղաշրջման վարկածը տարածվել է արևմտյան մեդիայում, շատ փորձագետների համար այն համոզիչ չէ, քանի որ մեղադրվող անձինք՝ եկեղեցականներ և աշխարհիկ գործիչներ, հիշեցնում են 1970-ականների վատ դետեկտիվ ֆիլմերի կերպարների։ Բացի այդ, ընդդիմությունը գործողում է ցաքուցրիվ և անկարող է առաջադրել հստակ քաղաքական առաջարկ, մինչդեռ իշխանությունը՝ պարոնոյայի մեջ, «ռուսական գործակալ» է համարում ցանկացած քննադատողին։ Պառակտումը ռուսամետների և հակառուսների միջև պարալիզացնում է ինքնուրույն մտածողությունը, իսկ այլընտրանքային քաղաքականություն չի ձևավորվում։ Երևանում ամեն տեսակի լրտեսներ բազմացել են, մինչդեռ Եկեղեցու և Պետության միջև թաքուն պատերազմը մթագնում է այլ, կենսական կարևորություն ունեցող հարցերը՝ թուլացնելով մի Հայաստանին, որն օրեցօր կորցնում է իր ինքնիշխանությունն ու անկախությունը, իսկ ավելի ու ավելի հեռանում է սփյուռքից և վերջինիս մարդկային ու նյութական հսկայական ներուժից։ Սփյուռք, որն այսօր չի լսվում, չի խորհրդակցվում, և չի կարող որևէ դեր խաղալ, քանի որ նրա կառույցները անդունդային կտրվածք ունեն Հայաստանի իրականությունից։
Զանգվածային արտագաղթի գինը
Հայաստանը վճարում է անկախությունից հետո իր ղեկավարների՝ ընդհանուր բարեկեցության հանդեպ ունեցած սարսափելի արհամարհանքի գինը։ Բոլոր գունային ստվերների ղեկավարներ, որոնք իրենց ժողովրդի հաշվին նախընտրեցին անձնական հարստացումը՝ փոխարենը ժողովրդագրական ողբերգական արտահոսքը կանգնեցնելու։ Զանգվածային արտագաղթ, որն այսօր էլ չի դադարում։ Այս արտագաղթը ոչ միայն բոլոր պարտությունների, այլև քաղաքական դասի անորակության պատճառ է, քանի որ շատ դեպքերում լավերը հեռանում են, իսկ միջակները՝ մնում։ Մինչև Երևանը չիրականացնի բնակչության վերաբնակեցման հստակ քաղաքականություն, քաղաքական էլիտան դեռ երկար չի հասնի այն մակարդակին, որը պահանջում է մի երկիր, որի գոյությունը վտանգվում է ամեն մի սխալ քայլով։
Տիգրան Եգավյան
CIVILNET