Սփյուռքում ապրող մեր հայրենակիցներից շատերը շփոթության մեջ են։ Նրանք հեռվից հետևում են հայաստանյան իրադարձություններին, լսում իշխանության և ընդդիմության իրարամերժ հայտարարությունները և հաճախ չեն կարողանում հստակ հասկանալ՝, թե ինչ է կատարվում մայր հայրենիքում, թե՝ Նիկոլ Փաշինյանը իսկապես մեղավո՞ր է այս իրավիճակի համար, որում հայտնվել է Հայաստանը: Արդյո՞ք Հայաստանի անվտանգության, Արցախի կորստի, տարածքային խնդիրների և արտաքին քաղաքական բարդությունների պատճառների մեջ էական դեր ունի Նիկոլ Փաշինյանի իշխանության վարած քաղաքականությունը, թե՞ այդ ամենը չափազանցված է ընդդիմադիրների և լրագրողների կողմից։
ԱՄՆ-ում բնակվող մեր հայրենակից Հարութ Բրոնոզյանը որոշել է իրեն մտահոգող հարցերի պատասխանները փնտրել ոչ թե քաղաքական գործիչների կամ լրագրողների մոտ, այլ արհեստական բանականության միջոցով։
Նա հարց է ուղղել ԱԲ-ին.
«Որո՞նք են Նիկոլ Փաշինյանի թույլ տված հիմնական սխալները 2018 թվականից ի վեր»
Այս հարցը, իհարկե, նոր չէ։ Այն տարիներ շարունակ տալիս են և դրան պատասխանում են քաղաքական գործիչները, լրագրողները, պատմաբանները: Եվ դա շատերի կողմից ընկալվում է որպես քաղաքական շահագրգռվածության արդյունք, որպես «նախկին թալանչիների» կողմից հնչեցված մեղադրանք «ժողվարչապետին»: Բայց, այլ բան է, երբ նույն հարցը տալիս է Հայաստանից հեռու ապրող մի սփյուռքահայ, և նա հարցն ուղղում է ոչ թե գործիչներին, այլ ԱԲ-ին:
Թե՝ որոնք են եղել Նիկոլ Փաշինյանի սխալները 2018-ից ի վեր, ԱԲ-ի պատասխանը հետևյալն է.
- Բանակցային գործընթացի «զրոյական կետից» սկսում. 2018-ին իշխանության գալով՝ Փաշինյանը հայտարարեց, որ Արցախյան հարցի բանակցությունները սկսում է իր սեփական կետից՝ հրաժարվելով նախկինում տարիներով մշակված դիվանագիտական ժառանգությունից (օրինակ՝ Մադրիդյան սկզբունքներից)։ Սա փորձագետների կարծիքով հանգեցրեց ժամանակի կորստի և բանակցային փակուղու, ինչն Ադրբեջանն օգտագործեց պատերազմի լեգիտիմություն ստանալու համար։
- Հակասական և էմոցիոնալ հայտարարություններ. «Արցախը Հայաստան է, և վե՛րջ» հայտարարությունը, որին հաջորդեցին Մյունխենում ու այլ հարթակներում հնչած խրթին ու երբեմն հակասական ձևակերպումները, միջազգային հանրության և միջնորդների (այդ թվում՝ Ռուսաստանի) մոտ տպավորություն ստեղծեցին, որ հայկական կողմը հրաժարվում է կառուցողական երկխոսությունից։
- Ռազմավարական դաշնակցի հետ հարաբերությունների վատթարացում. Առանց անվտանգային իրական այլընտրանք ունենալու, կառավարությունը քայլեր արեց, որոնք լարեցին հարաբերությունները Ռուսաստանի հետ (օրինակ՝ ՀԱՊԿ գլխավոր քարտուղար Յուրի Խաչատուրովի ձերբակալությունը 2018-ին)։ Սա թուլացրեց Հայաստանի անվտանգային վահանը պատերազմից առաջ:
- 2 Ռազմական ոլորտ և պաշտպանություն
- Պատերազմի վտանգի թերագնահատում և սխալ գնումներ. Կառավարությունը ճիշտ չգնահատեց 21-րդ դարի պատերազմների բնույթը (ԱԹՍ-ների և տեխնոլոգիաների դերը)։ Դրա վառ օրինակը Ռուսաստանից առանց հրթիռների Սու-30ՍՄ կործանիչների և հնացած ՕՍԱ-ԱԿՄ հակաօդային համակարգերի գնումն էր, որոնք պատերազմի ժամանակ արդյունավետ չեղան։
- «Նոր պատերազմ՝ նոր տարածքների դիմաց» հայեցակարգ. Պաշտպանության նախկին նախարար Դավիթ Տոնոյանի կողմից առաջ քաշված այս հռետորաբանությունը, որը չէր համապատասխանում բանակի իրական կարողություններին, հանգեցրեց Ադրբեջանի հետագա էսկալացիայի լեգիտիմացմանը։
- Պատերազմի ժամանակ անարդյունավետ կառավարում. 2020 թվականի 44-օրյա պատերազմի ընթացքում զորահավաքի սխալ կազմակերպումը, կամավորական ջոկատների վրա հույս դնելը և կանոնավոր բանակի կառավարման համակարգում առաջացած քաոսը էականորեն նվազեցրին դիմադրողականությունը։
- Պատերազմը շուտ կանգնեցնելու հնարավորության բացթողում. Փաշինյանը խոստովանել է, որ 2020թ. հոկտեմբերի 19-ին հնարավորություն է եղել պատերազմը կանգնեցնել ավելի քիչ կորուստներով (Շուշիի պահպանմամբ), սակայն ներքաղաքական անհամաձայնությունների և պատասխանատվությունից վախենալու պատճառով որոշումը չի կայացվել։
- Ներքին քաղաքականություն և պետական կառավարում
- Հասարակության բևեռացում («Սևերի և սպիտակների» բաժանում). 2018 թվականի հեղափոխությունից հետո որդեգրված կոշտ հռետորաբանությունը հասարակությունը բաժանեց հակամարտող ճամբարների։ Սա թույլ չտվեց երկրի համար օրհասական պահերին ապահովել ներքին համախմբվածություն և ներգրավել փորձառու մասնագետների։
- Կադրային քաղաքականություն («Դիլետանտիզմ»). Պետական կարևորագույն պաշտոններում (այդ թվում՝ ԱԱԾ, ՊՆ, արտաքին գործերի նախարարություն) փորձառու պրոֆեսիոնալների փոխարեն հաճախ նշանակվեցին հավատարիմ, բայց անփորձ թիմակիցներ։ Սա հանգեցրեց ինստիտուցիոնալ հիշողության կորստի և ճգնաժամային իրավիճակներում պետական ապարատի կաթվածի։
- Դատական համակարգի նկատմամբ ճնշումներ. Դատարանների շրջափակման կոչերը և Սահմանադրական դատարանի շուրջ ստեղծված ճգնաժամը արևմտյան և ներքին դիտորդների կողմից ընկալվեցին որպես ժողովրդավարական ինստիտուտների թուլացում և իշխանության կենտրոնացում մեկ անձի ձեռքում։
- Ետպատերազմյան շրջան (2020-ից հետո)
- Միակողմանի զիջումների քաղաքականություն. Քննադատները պնդում են, որ «Խաղաղության օրակարգի» ներքո կառավարությունը գնում է անվերջանալի և միակողմանի զիջումների (սահմանների հետքաշում, տարածքների հանձնում սահմանազատման անվան տակ), ինչը ոչ թե կանգնեցնում է Ադրբեջանի ախորժակը, այլ ավելի է մեծացնում նոր ագրեսիայի ռիսկը։
Սա, իհարկե, չի նշանակում, որ արհեստական բանականությունն անսխալական դատավոր է կամ քաղաքական ճշմարտության վերջնական աղբյուր։ Այն նույնպես աշխատում է հասանելի տեղեկատվության, փաստերի, հրապարակումների և տարբեր գնահատականների հիման վրա։ Պարզապես, այն հնարավորություն է տալիս ամփոփ տեսնել իրավիճակը և քննարկե ավելի հասանելի ու ռեալ փաստերի վրա: